Vouloir-dire noch savoir-faire

Een gesprek met Nicolas Philibert

VERTAALD DOOR TRANSLATED BY TRADUIT PAR Sis Matthé

Als een reiziger zonder duidelijk plan en met een bestemming die zich pas gaandeweg aftekent, heeft de Franse documentairemaker Nicolas Philibert zich de afgelopen vijftig jaar van film naar film bewogen. Gedreven door nieuwsgierigheid en door de overtuiging dat elke film zijn eigen weg moet vinden, heeft hij een oeuvre opgebouwd dat getuigt van een voortdurende omzwerving.

In 1978 debuteerde hij samen met Gérard Mordillat met La voix de son maître, een eerste film die toevallig een documentaire was en waaruit het verlangen groeide om er nog één te maken: “en daarna nog een, enzovoort, tot op de dag van vandaag.”1 Zo is hij, film na film, uiteindelijk documentairemaker geworden. Niet volgens een uitgestippeld plan, maar via een parcours dat zich stap voor stap liet ontdekken.

Die reis speelde zich af in zijn thuisland Frankrijk. Ver weg van elk exotisme filmde hij mensen en plekken die tegelijk bekend en toch niet werkelijk gekend zijn. Philibert reist als documentairemaker niet de wereld rond om er het zogenaamd onbekende te ontdekken, maar zwerft, als een nomade, juist dicht bij huis om in het bekende iets nieuws te ontwaren. De nomade, merkt Gilles Deleuze op in zijn L’abécédaire, is paradoxaal genoeg juist degene die niet reist, die zich verbeten vastklampt en weigert te vertrekken. De werkelijke reis voltrekt zich in een beweging van denken, waarnemen en ervaren, in een verschuiving van de blik.2 En is dat uiteindelijk niet ook wat cinema vermag? Om, zoals Dirk Lauwaert het zo mooi formuleerde, “onbeweeglijk bewogen te worden”?

Philiberts films spelen zich vaak af in instellingen zoals scholen, musea, psychiatrische klinieken of radiostudio’s. Toch vormen die nooit het eigenlijke “onderwerp”. Ze zijn veeleer de gelegenheid om mensen te tonen die met moeilijkheden worden geconfronteerd en deze trachten te overwinnen. Van de werkzaamheden achter de schermen van Frankrijks bekendste museum in La ville Louvre (1990) en de renovatie van de Galerie de Zoologie du Muséum national d’Histoire naturelle in Un animal, des animaux (1996), over de kinderen in Être et avoir (2002) die leren lezen en schrijven en de bewoners van de psychiatrische kliniek La Borde die in La moindre des choses (1997) een theatervoorstelling voorbereiden, tot de zoemende bijenkorf die La maison de la radio (2013) is en de inwoners van Le pays des sourds (1992) die de wereld volgens een andere zintuiglijke orde ervaren: telkens staat een kleine gemeenschap centraal die, al werkend, lerend of zorgdragend, een gedeelde opgave probeert te volbrengen. Tegelijk richt Philibert zijn blik op wat gewoonlijk aan het oog onttrokken blijft: niet het Louvre als museum, maar het werk dat het mogelijk maakt; niet de psychiatrie als instelling, maar het dagelijkse leven dat zich er afspeelt.

In het voorjaar van 2015 kwam Philibert naar België om met de filmstudenten van KASK in Gent in gesprek te gaan over zijn werk. In de marge van dat bezoek ontmoetten we hem in Brussel voor een uitgebreid interview, met het oog op een publicatie voor Sabzian. Enkele weken later trokken we naar Parijs, waar hij ons gastvrij ontving en de tijd nam om nog meer vragen te beantwoorden. Binnenkort mogen we Philibert opnieuw verwelkomen in Brussel, ditmaal in het kader van Sabzians State of Cinema. Een gepast moment, zo leek ons, om dit gesprek, dat inmiddels bijna twaalf jaar geleden plaatsvond, eindelijk te transcriberen, te redigeren en te publiceren. De afstand in de tijd heeft er vanzelfsprekend toe geleid dat zowel wij als Philibert de vragen en antwoorden opnieuw hebben bekeken, geredigeerd en waar nodig verder uitgewerkt. Omdat de gesprekken in 2015 plaatsvonden, komen zijn latere films zoals De chaque instant (2018) en de daaropvolgende trilogie die hij in de psychiatrie filmde uiteraard niet ter sprake.

Dit uitvoerige gesprek is eerst en vooral het resultaat van onze grote bewondering en liefde voor de cinema van Nicolas Philibert. Tegelijk raakt zijn werk aan vragen die ook in onze eigen praktijk als filmmakers centraal staan. Hoe verzoen je als documentairefilmmaker een grote aandacht voor de filmische vorm met een openheid tegenover de werkelijkheid? Philiberts films zijn voor ons een buitengewone getuigenis van dat vraagstuk, van een geduldige en zorgvuldige verhouding tot de wereld, waarin mensen, plaatsen en situaties de tijd krijgen om in beeld te verschijnen, en tegelijk van een grote vormelijke precisie, met bijzondere aandacht voor licht, kleuren, patronen en vlakken.

In dit interview, dat in twee delen verschijnt, spreken we met Philibert over zijn eerste stappen in de wereld van de cinema, over zijn ontdekking van de documentairecinema en over de vooroordelen en verwachtingen die het “genre” vergezellen; over de verschillende fasen van het maakproces, het schrijven en de financiering, de draaiperiode en het camerawerk, de klank en de montage; over de voortdurende beweging tussen toeval en mise-en-scène, en over het plezier van cinema; over onze gedeelde liefde voor de films van Johan van der Keuken en over Herman Slobbe, die “aardige vorm”. Maar meer nog spreken we over een documentairecinema die zich niet laat vastpinnen op een onderwerp of een boodschap, die voorbijgaat aan een vouloir-dire, en die evenmin een eenvoudig te herhalen methode is dat de werkelijkheid tegemoet treedt vanuit kennis en competentie, een savoir-faire.

Om zijn films levend te houden, zo zegt Philibert, moet hij net uit evenwicht blijven. Zijn films ontstaan niet vanuit een vooraf vastgelegd schema, maar uit ontmoetingen, toevalligheden en onverwachte wendingen. Ze groeien zonder uitgetekend plan, gedragen door een diep vertrouwen in het heden en in wat zich tijdens het maken aandient, een traject waarin hij telkens opnieuw geconfronteerd wordt met de eigenheid van mensen, plekken en situaties. De enige kennis die daaruit kan ontstaan, is die van het vluchtige moment waarop de filmmaker en de ander elkaar raken. Wat uiteindelijk overblijft, is de film, het voorzichtige spoor van die ontmoeting.

Gerard-Jan Claes

Eerste deel

1. Het begin, documentaire film

Elias Grootaers: Laat ons beginnen bij het begin. Hoe bent u in de filmwereld terechtgekomen, meer specifiek in de wereld van de documentaire film?

Nicolas Philibert: Ik kan mij wel wagen aan een verklaring voor film in het algemeen, maar voor documentaire film is het veel meer een raadsel. In mijn jeugd was Grenoble, de stad waar ik ben opgegroeid, een culturele woestenij. Mijn vader, die leraar filosofie was, behoorde tot de generatie die hemel en aarde heeft bewogen om ervoor te zorgen dat de stad culturele voorzieningen kreeg die naam waardig. Zijn strijd, hun strijd, leidde in 1968 tot de opening van het Maison de la culture [vandaag MC2], een van de eerste in Frankrijk. Hij was ook een doorgewinterd filmliefhebber. Hij was lange tijd de bezieler van de filmclub van Grenoble en zou daarna een “openbare cursus filmkunst” leiden die voor iedereen toegankelijk was, in een groot auditorium in het stadscentrum. Elke week toonde hij een film, voorzien van een diepgaande analyse. Antonioni, Dreyer, Chaplin, Bresson, Rossellini en Bergman behoorden tot zijn favoriete filmmakers. Een vrij serieus regionaal maandblad, Les Cahiers de l’Alpe, publiceerde zijn recensies. Het zijn heel rijke teksten. Ik moet een jaar of twaalf, dertien geweest zijn toen ik voor het eerst zijn cursus bijwoonde. Ging het over Bergman? Ik heb een vage herinnering aan Scandinavische stembuigingen, maar dat is zowat het enige dat ik me nog herinner. Ik begreep niets van de film.

Voor mij is cinema in de eerste plaats een manier geweest om te reizen, om verre landschappen en andere gezichten te ontdekken, om vreemde talen en nieuwe geluiden te horen. Mijn ouders hadden geen televisie en cinema stelde me in staat de wereld te ontdekken. In die tijd maakte ik geen enkele kans om toegelaten te worden tot een filmschool. Er waren er maar twee in Frankrijk, allebei in Parijs, het IDHEC – vandaag FEMIS – en de École Louis Lumière, en bij beide gold dat een degelijk niveau in wiskunde, natuurkunde en scheikunde noodzakelijk was om toegelaten te worden, wat bij mij niet het geval was. De enige mogelijkheid die mij restte, was om als stagiair ingehuurd te worden bij een film, wat me in de zomer van 1970 lukte: ik werd aangenomen op de set van de film Les camisards van René Allio. Ik begon dus helemaal onderaan de ladder, als stagiair in de decorploeg, daarna bij de cameratechnici en uiteindelijk bij de rekwisiteur. Ik was negentien.

Aanvankelijk voelde ik me vooral aangetrokken tot fictie. Toch was de eerste film die ik graag wilde maken een documentaire, La voix de son maître, de film die Gérard Mordillat en ik samen geregisseerd hebben. Dat is eigenlijk best merkwaardig, want ik wist niets van documentaires; ik had er maar heel weinig gezien. In tegenstelling tot vandaag zag je ze zelden in de bioscoop. Als kind had ik Le monde du silence [1956] van Louis Malle en Jacques-Yves Cousteau gezien…

Grootaers: De enige documentaire die ooit een Gouden Palm in de wacht heeft gesleept.

Ja, tot Fahrenheit 9/11 [Michael Moore, 2004]. Daarna zag ik La chasse au lion à l’arc [1967] van Jean Rouch, L’amour de la vie [1969], een portret van de pianist Arthur Rubinstein door Gérard Patris en François Reichenbach, Nuit et brouillard [Alain Resnais, 1956], fragmenten uit Nanook of the North [Robert Flaherty, 1922] en een film van de Zwitser Richard Dindo die een grote indruk op me maakte: L’exécution du traître à la patrie Ernst S. [1975].

Toen Mordillat en ik onze eerste film begonnen te draaien, had ik nog helemaal geen langetermijnvisie en hield ik mezelf allesbehalve voor: “Ik ga me toeleggen op documentaires.” Maar in de loop van die eerste ervaring begon ik andere filmmakers te ontdekken: Frederick Wiseman, wiens films in Frankrijk in omloop begonnen te komen, Johan van der Keuken, Pierre Perrault, Chris Marker, Agnès Varda, Raymond Depardon, ... Dankzij hen allemaal werd ik me bewust van de omvang van het werelddeel der documentaires, van de diversiteit aan benaderingen, schrifturen en stijlen die het kent, en raakte ik gepassioneerd door deze minderheidsfilmvorm, grotendeels onderschat en toch zo vruchtbaar. Sindsdien heeft die passie me niet meer losgelaten, zodat ik na die eerste film zin kreeg om er nog een te maken, en daarna een derde… En zo verder tot op de dag van vandaag. Men vraagt me vaak: “En fictie dan? Heeft u nooit zin gehad om fictie te maken?” Waarop ik altijd antwoord: “Ik doe niet anders.”

In 1980 heb ik een paar dagen in Brussel doorgebracht op initiatief van het Centre Bruxellois de l’Audiovisuel, dat een jaar of twee eerder zijn deuren had geopend. Kathleen de Béthune, die er de leiding had, had een bijeenkomst georganiseerd onder “documentaristen”: Henri Storck, Robert Kramer, Frederick Wiseman, Johan van der Keuken, Boris Lehman, Richard Dindo, Marceline Loridan-Ivens, Gérard Guérin, de Québécois Jacques Leduc, Gérard Mordillat en ik. Het idee was om onze gesprekken op te nemen met het oog op een publicatie, maar ik heb bijna niets gezegd. Ik was de jongste, ik had nog maar één film gemaakt en ik was overweldigd. Onlangs stuitte ik op de transcriptie van die gesprekken en ik neem inderdaad vrij weinig het woord. Wiseman zegt ook niet veel. Het was duidelijk niet zijn ding. Het duurde drie dagen: drie dagen lang praten over film en politiek, dat vergeet je niet.

Grootaers: U heeft filosofie gestudeerd. Heeft die studie evenzeer uw liefde voor film als uw aandacht voor de wereld, uw “documentaire” gevoeligheid gevoed?

Voordat ik me volledig op film richtte, heb ik inderdaad een licentiaat in de filosofie behaald. Die eerste stage bij Les camisards in de zomer van 1970 had ik gedaan na mijn eerste jaar aan de universiteit, maar toen de opnames klaar waren, ging ik terug naar Grenoble om mijn studies voort te zetten. Ik had enorm genoten van die stage, maar ik twijfelde of ik op dit pad moest doorgaan; ik zag mezelf geen films maken. Het leek buiten mijn bereik, onhaalbaar. Ik was ervan overtuigd dat je om films te maken niet alleen de filmgeschiedenis en de techniek moest kennen, maar ook de semiotiek. Ik worstelde me dus door heel moeilijke boeken die ik heel saai vond. Na mijn licentiaat filosofie werd ik aangenomen bij een film als assistent decor en daarna als regieassistent. Na twee of drie jaar begreep ik dat die theoretische kennis die ik voor onmisbaar had gehouden, dat helemaal niet was, en dat cinema iets concreets was. Heeft mijn studie mijn aantrekking tot documentaires gevoed? Waarschijnlijk wel, maar ik zou niet kunnen zeggen hoe. Invloeden zijn vaak heel vaag.

Gerard-Jan Claes: Wat was er in het werk van Johan van der Keuken en Frederick Wiseman belangrijk voor uw eigen aanpak?

Bij van der Keuken sprong vooral zijn vindingrijkheid in het oog, de indruk van vrijheid die zijn films uitstraalden; een geheel eigen manier om de wereld te verkennen vanuit zijn eigen ervaringen, om het intieme en het universele te combineren, om altijd het nabije en het verre, het kleine en het grote met elkaar te verbinden, of het nu ging om de beschrijving van een stad (Amsterdam), het portret van een meisje [Beppie, 1965] of een reisverslag. Hij legde zijn eigen lichaam in zijn films, legde ongelooflijke verbanden, en dan begon het te swingen. Het was extreem prikkelend om dat te ontdekken, omdat documentaires tot dan toe nog iets stars hadden: het pedagogische doel kreeg er al te vaak de overhand, wat maakte dat de mensen zeiden dat het geen cinema was. Maar van der Keuken ruimde alle hindernissen uit de weg. Hij was een kei in montage. Hij kon zijn beelden laten dansen, of jazz onder de hele film zetten als hij daar zin in had, zoals in Lucebert [Een film voor Lucebert, 1967].

Bij Wiseman ging het om iets anders. Hij deed wat velen van ons droomden te doen, maar onmogelijk wisten in Frankrijk en Europa: de grote instellingen filmen. Bij ons waren die op slot; ze zouden nooit een filmploeg hebben toegelaten. Beetje bij beetje zou dat uiteindelijk wel lukken, maar het zou tijd vergen. Wiseman stond ook voor de afwezigheid van commentaar. Tegenwoordig is dat gewoon, maar destijds zeker niet. Wisemans films toonden zonder te willen aantonen. Ze lieten de kijkers zelf nadenken, zonder hen voor te schrijven wat ze moesten denken. In de jaren 1970, toen een bepaalde vorm van militante cinema hoogtij vierde, onderscheidde Wiseman zich. Hij toonde maatschappelijke verhoudingen in al hun complexiteit, menselijk handelen in al zijn ambiguïteit, zonder er ooit een oordeel over te vellen of in karikaturen te vervallen. Neem bijvoorbeeld Juvenile Court [1973], de film over de jeugdrechtbank in Memphis. Wiseman dikt niets aan, hij probeert de rechters niet zwart te maken of ze als slechteriken af te schilderen. Door de situaties in al hun complexiteit weer te geven, zet hij ons aan tot nadenken en doet ons afvragen: wat zouden wij doen in hun plaats?

Grootaers: Zijn de clichés die rond documentairefilm hangen – het idee van een al te serieuze, didactische vorm van cinema met commentaar – en de slechte reputatie waaronder het genre lijdt, grotendeels te wijten aan televisie?

De televisie heeft de zaken zeker niet vergemakkelijkt, maar ik denk dat het verder teruggaat. Vóór de massale intrede van de televisie in de huiskamer, waren er in de bioscoop – waar nu trailers en reclame te zien zijn – al de Pathé- of Gaumont-journaals, een soort beeldjournaal over de laatste modeshows, filmsterren, de Tour de France, het nationaal défilé op 14 juli enzovoort. Na die journaals volgde een korte documentairefilm over “De sardinevisserij” of “De kathedraal van Chartres” of iets dergelijks, vergezeld van een academisch, hoogdravend commentaar, en dat heeft de documentaire aanzienlijke schade berokkend. Ze noemden dat een “docucu”. Tegenwoordig is het woord “documentaire” een soort restcategorie, gaande van standaard reportages tot de meest geavanceerde auteursfilms, met daartussenin de zogenaamde “docufictie”, en je bent voortdurend bezig het onderscheid uit te leggen.

Claes: Hebben labels als “cinéma-vérité” of “direct cinema”, en de verwarring die ze hebben gezaaid, niet ook bijgedragen aan dit imago van de documentaire?

Ik heb nooit helemaal begrepen wat de notie “cinéma-vérité” precies inhield. Voor Edgar Morin, die de term lanceerde, was het een pirouette, heb ik de indruk: de term stelde de relatie tot de werkelijkheid ter discussie, zonder daarmee te zeggen dat cinema de waarheid is. Zodra de uitdrukking opdook, riep ze allerlei misvattingen op.

Grootaers: Ja, aan het begin van Chronique d’un été (Jean Rouch en Edgar Morin, 1961), de film die aan de grondslag ligt van de cinéma-vérité aangezien de term er voor het eerst wordt gebruikt, deconstrueren Jean Rouch, Edgar Morin en Marceline Loridan-Ivens, de interviewster in de film, in een gesprek juist het idee om de werkelijkheid te tonen zoals ze is.

Claes: Ze hebben het over de impact van de aanwezigheid van de camera en over de montage als selectie-instrument. Terwijl ze de film bespreken, maken ze zelf spottende opmerkingen over hun eigen werkwijze. De film eindigt zelfs met een scène waarin de deelnemers zichzelf bekijken op het scherm en met de filmmakers in gesprek gaan over de vraag of hun gedrag en uitlatingen “waar” of “authentiek” waren.

Maar ook de notie “cinéma direct” heeft voor mij altijd dubbelzinnig geklonken. Toen het begrip ontstond, met de komst van lichte camera’s en synchroon geluid, had de uitdrukking nog zin, in contrast met alles wat eraan voorafging, maar achteraf gezien beseffen we maar al te goed dat een documentaire, die vaak als “cinéma direct” wordt bestempeld, niet zo direct is als ze lijkt. Vraag maar eens aan Wiseman wat hij ervan vindt. Die was soms wel een jaar bezig met de montage.

Le pays des sourds (Nicolas Philibert, 1992)

2. Instellingen, plekken, milieus

Grootaers: Net als bij Wiseman zijn ook uw films altijd verbonden met instellingen, maar op een heel andere manier. Misschien is het woord “instellingen” trouwens niet helemaal juist en zouden we eerder moeten spreken van “plekken” of “milieus”. In uw films vindt er een ontmoeting plaats met een “gemeenschap”, die men als het ware als intieme bezoeker betreedt.

Voor mij gaat het er minder om de instellingen gedetailleerd te beschrijven dan om er een kader van te maken waarin ik mijn films situeer en te proberen de sfeer ervan weer te geven. Het voorbeeld van La moindre des choses is veelzeggend. De repetities filmen van een theatervoorstelling waarin patiënten en zorgverleners samenkomen, zei al veel over de kliniek van La Borde, zonder dat ik de grote principes van de “institutionele psychotherapie” hoefde uit te leggen. Hetzelfde geldt voor La maison de la radio: we zien er fragmenten van uitzendingen, muzikanten die repeteren, de opname van een hoorspel, journalisten die informatie triëren, verslaggevers in het veld… in een warwinkel van scènes die zowel getuigt van de enorme verscheidenheid aan uitzendingen die er worden gemaakt als van een bepaalde mentaliteit, een veeleisendheid, een openheid naar de wereld, van het belang dat er wordt gehecht aan het woord en het luisteren, terwijl Wiseman misschien in de verleiding zou zijn gekomen om ook de administratie en de budgettaire problemen van het huis te filmen… maar wat maakt het uit! Deze instellingen bieden ons altijd de kans om in de menselijke komedie te duiken.

Grootaers: Het idee van de menselijke komedie is ook een theatrale notie: de wereld zien als een toneel, een wereld in een wereld?

Laat ons zeggen dat instellingen allerlei soorten maatschappelijke relaties gestalte geven, van de meest geruisloze tot de meest explosieve. Zelf kies ik ervoor om plaatsen en situaties te filmen waarin mensen met moeilijkheden worden geconfronteerd, beproevingen moeten doorstaan, taken moeten uitvoeren, individueel, collectief of beide. Vanuit narratief en dramaturgisch oogpunt is zoiets steeds zeer dankbaar: de inspanning verleent de gefilmde personen een zekere waardigheid, brengt hen dichter bij ons; we nemen het voor hen op. Ik denk aan de kinderen uit Le pays des sourds en hun enorme inspanningen om te leren praten, aan de kinderen uit Être et avoir, aan allerlei soorten werkzaamheden – inrichting, restauratie, accrochage – die het personeel van het Louvre [La ville Louvre] en de Galerie de l’Évolution [Un animal, des animaux] voor onze ogen uitvoert, aan het theaterstuk dat de bewoners en zorgverleners van La Borde samen voorbereiden (La moindre des choses, 1997). In elke film sta ik stil bij individuele situaties, laat ik personages te voorschijn treden zonder er geïsoleerde personages van te maken. Ze maken altijd deel uit van een collectief, waarmee ze in nauw contact staan, zoals ook met de anderen, in interactie. Wat mij interesseert is de verhouding van het individu tot het collectief; het is het idee dat er alleen sprake kan zijn van een collectief als er binnen dat collectief sprake is van heterogeniteit en singulariteit. Het is mijn eigen manier om politieke cinema te maken. Film na film behandel ik verschil en diversiteit. Let wel, het collectief is niet hetzelfde als de gemeenschap. Het woord “gemeenschap” roept juist het tegenovergestelde op: zich terugplooien op de eigen identiteit, onder elkaar blijven.

Claes: Wiseman beantwoordde dezelfde vraag door te zeggen dat films maken moeilijk is en dat hij zijn film moest afbakenen binnen de ruimte van een instelling om te kunnen werken en voort te kunnen.

Een instelling of eender welke plek. Het verkennen van een plek kan als onderwerp dienen, in de plaats komen van het “onderwerp”, dat zo vaak in de weg staat. Op voorwaarde dat de ruimte van de film, de ruimte-tijd waarin de film zich afspeelt, duidelijk wordt aangegeven. Het probleem ontstaat wanneer je eruit wil ontsnappen. Tijdens de opnames van La maison de la radio twijfelde ik: moest ik daar opgesloten blijven of mocht ik een verslaggever naar buiten volgen, het veld in? Zou dat de samenhang, het concept van de film, niet doen verwateren?

“Het onderwerp… of hoe je ervan afkomt”, schamperde Jean-Louis Comolli. Ik heb vaak gezegd dat ik het “onderwerp” van La moindre des choses niet kon definiëren, aangezien het geen film “over” maar “in” La Borde is.

Grootaers: Van der Keuken stelt zich dezelfde vraag in zijn werk: wat is het “kader” van de film? In zekere zin is het kader eigenlijk altijd “alles”, de hele wereld. Hij filmt op een bepaalde plek en gaat dan, zoals in zijn korte film Herman Slobbe / Blind Kind 2 [1966], plotseling ergens anders heen en laat zijn eerste “onderwerp” achter. Bij hem is het moeilijker om de grenzen van het “onderwerp” te achterhalen.

Kijkers hebben houvast nodig. Als de film buiten zijn eigen kader treedt, krijg je dat op je brood. Halverwege Être et avoir sla ik de kijkers enigszins uit hun lood: het interview met de leraar, recht in de camera, breekt met de rest van de film, alsof de film plotsklaps een stap opzij zet. Het stelt niet veel voor, maar ik heb er kritiek op gekregen. In Retour en Normandie [2007] begin ik met het opzoeken van de boeren die de hoofdrollen vertolkten in Moi, Pierre Rivière, ayant égorgé ma mère, ma sœur et mon frère… [1976], de film van René Allio waar ik in 1975 assistent was. De eerste vijftig minuten blijft de film binnen de perken, maar dan gaat hij een bocht in en verlaat langzaam zijn waterlijn, neemt wat afstand van de herinnering aan het verleden, alsof hij afdwaalt van zijn eigen onderwerp… Om er uiteindelijk weer op terug te komen.

Un animal, des animaux (Nicolas Philibert, 1996)

3. Een rode draad, een onderwerp

Grootaers: In uw films zit een “collectieve” notie, vaak op een specifieke plek. Maar kunnen we ook spreken van een inslagdraad die door uw oeuvre loopt? Geen thema of boodschap, maar veeleer een aantrekking of een toon, als een stemvork die u tijdens het proces begeleidt en u helpt om de onmiddellijke realiteit te overstijgen, om keuzes te maken. Omdat we zelf filmmakers zijn, is dit iets waar we vaak over praten: een toon die ruimte biedt voor improvisatie, zoals in de jazz, waar je vertrekt van een thema en je er vervolgens van bevrijdt.

Ik hou van het idee van een stemvork, maar wat bedoelt u met “inslagdraad”?

Claes: In fictiefilms kan een regisseur zijn inslagdraad makkelijker beheersen. Maar in documentaire film moet je eerst een wereld kiezen waar je in stapt.

Grootaers: Je stapt een wereld binnen met je eigen stemvork. Vervolgens verschijnt de stemvork van anderen en wordt het meteen een kwestie van afstemming, van verhouding, van spanning, soms van harmonie…

Mijn films hebben gemeenschappelijke kenmerken, dat is onvermijdelijk en daar kan ik niets aan doen. Je kunt er een bepaalde toon in herkennen, een “inslagdraad” zoals jullie het noemen, maar ik denk er liever niet te veel over na. Je zit altijd gevangen tussen het verlangen om jezelf te vernieuwen, jezelf te verrassen, en de wens om trouw te blijven aan wie je bent, aan bepaalde overtuigingen, aan een bepaalde aanpak, een manier van werken. Om vooruit te komen kun je maar beter een zekere frisheid behouden, een beetje afstand houden, je eigen werk enigszins uit het zicht houden.

Claes: Om te voorkomen dat het een tic wordt…

Het publiek bekijkt wat je doet ook vanuit die invalshoek. Als het heel anders is, zijn er die zeggen: “Dat is niet wat we van hem hadden verwacht.” Maar als je iets doet dat er te hard op lijkt, zullen diezelfde mensen zeggen: “Hij doet altijd hetzelfde.” Dus je kan er maar beter ongevoelig voor blijven en gewoon doen waar je zin in hebt. Ik wil jullie graag een fragment voorlezen uit een interview dat René Allio aan France Culture gaf, waarin hij het heeft over de kwestie van het “onderwerp”. Ter verduidelijking: Allio kwam pas laat in de filmwereld terecht, op zijn veertigste. Hij was eerst schilder, daarna decorontwerper in het theater en kostuumontwerper. Hij werkte voor de grootste podia van Europa: de Royal Shakespeare Company in Londen, La Scala, de Comédie Française, de Opéra de Paris, ...

[Philibert slaat een notitieboekje open en leest voor] “Toen ik de overstap maakte naar de filmwereld – aan het woord hier is Allio zelf – wilde ik vooral niet die grote, succesvolle theaterdecorontwerper zijn die zomaar ineens films gaat maken, en dan ook nog eens mooie films. Ik wilde mijn hele werk koppelen aan een andere esthetiek dan die van het beeld, namelijk die van het verhaal, dat wil zeggen van onderwerpen. Ik geloofde in die tijd inderdaad dat er goede onderwerpen waren, goede onderwerpen om te behandelen. Sindsdien heb ik geleerd dat het goede onderwerp datgene is waarmee je jezelf in vraag kunt stellen binnen de kunst die je beoefent, het onderwerp dat je bezighoudt, dat je aan het denken zet. Het goede onderwerp is dus niet noodzakelijk telkens een ander onderwerp. En daar komen Cézanne en Ozu om de hoek kijken. Het goede onderwerp voor Cézanne was de Mont Sainte-Victoire. Hij heeft er talloze geschilderd. En telkens wanneer hij de Mont Sainte-Victoire schilderde, was dat om alle Mont Sainte-Victoires die hij al geschilderd had in vraag te stellen, om de schilderkunst zelf in vraag te stellen. Ook Ozu heeft twee of drie thema’s die als geraamte dienen voor het onderwerp, voor het verhaal, altijd dezelfde, die hij steeds opnieuw verwerkt. En telkens keert hij ernaar terug, omdat hij heel goed weet dat het uiteraard niet zozeer gaat om waarover we het hebben, maar om hoe je erover praat.”

Claes: Nu we het toch over “onderwerpen” hebben: u filmt altijd in Frankrijk. Les Films d’Ici, de productiemaatschappij waarmee u werkt, doet zijn naam wat dat betreft alle eer aan. Is het een bewuste keuze om dicht bij huis te filmen?

Je hoeft niet naar het einde van de wereld te trekken om interessante verhalen te vinden, het volstaat om rond je te kijken. Ik weiger trouwens te geloven dat er “goede” onderwerpen zouden zijn en onderwerpen die dat niet zijn. Dat is wat Allio aanstipt. Wat is dat, een goed onderwerp? Een “veelbelovend” onderwerp? Een onderwerp dat in de mode is? Er bestaan wellicht wel “grote” onderwerpen, maar we weten heel goed dat een groot onderwerp niet per se een grote film oplevert. Wat telt, is niet zozeer het onderwerp als wel wat je ermee doet. Het onderwerp kiest jou. Er is iets dat je achtervolgt, dat je niet loslaat. “Als je op zoek bent naar een onderwerp, kun je net zo goed thuisblijven. Je moet alleen doen wat noodzakelijk is”, zei Truffaut. Wat voor mij veel harder doorweegt dan een “onderwerp”, is het hebben van een “project”; dat er een belofte is van iets, van een ontmoeting, van een vraag waarmee ik de confrontatie aanga. Het is een kwestie van vertrouwen.

Grootaers: Als het geen kwestie van “onderwerp” is, hoe vertaalt zich dat dan in het maakproces en de productie van een film? Bij subsidieaanvragen wordt er toch gevraagd om het “onderwerp” duidelijk te omschrijven en een scenario in te dienen, om de film op voorhand leesbaar te maken? Het ontbreken van een scenario wordt dan vaak gezien als onverschilligheid, of zelfs luiheid. Toch kan een film op heel andere manieren ontstaan: via een aanpak, een verhouding, een ontmoeting, een beeld, … Hoe te schrijven over een film in dit vroege stadium als je het “onvoorziene” wil behouden?

Dat is nu juist het probleem, temeer daar de commissies steeds gedetailleerdere intentieverklaringen eisen. Ze kunnen zelfs een “scèneoverzicht” van je eisen, een lijst van voorziene scènes, wat absurd is. Tot nu toe ben ik hier gelukkig aan ontsnapt. Mijn anciënniteit speelt waarschijnlijk mee… Mijn intentieverklaringen zijn over het algemeen vrij kort, maar ze zijn zeer zorgvuldig uitgewerkt. Ik ben soms drie maanden bezig met het schrijven van vijftien pagina’s. Het is het moment waarop ik het concept van de film vastleg, de grondbeginselen en de toon ervan.

Als ik schrijf, ken ik de hoofdpersonages van de film nog niet, daarvoor is het nog te vroeg. Dus verzin ik soms personages. Dat is natuurlijk een kwestie van strategie – de tekst wordt er levendiger door – maar eigenlijk is het meer dan dat. In de intentieverklaring van Le pays des sourds beschreef ik een tiental personages, bijna allemaal verzonnen. Maar toen de opnames naderden, ging ik op zoek naar hoofdrolspelers die leken op degenen die ik me had voorgesteld. Voor Être et avoir net hetzelfde: ik schreef het project voordat ik de school had gevonden. Ik had er vijf of zes bezocht en op basis van die eerste verkenning schetste ik een beeld van een school door elementen van de ene of de andere te lenen en er verzonnen elementen aan toe te voegen. Ook hier zocht ik een school die leek op degene die ik had beschreven.

In mijn presentatieteksten probeer ik nooit te doen alsof ik meer weet dan ik weet, alsof ik mijn onderwerp volledig beheers. Integendeel, ik aarzel niet om mijn twijfels te uiten, de vraagtekens die overblijven en die het project zullen voeden en mij zin zullen geven om de film te maken. Het is gewaagd, maar tot nu toe is het me gelukt. In de intentieverklaring bij La moindre des choses stel ik het idee van de film zelf, de relevantie ervan, in vraag: “Een film over gekken? Met welk recht van lijden een spektakel maken?” Ik wijs op de valkuilen, de struikelblokken, de gevaren: het pittoreske, de folklore, de fascinatie, de neerbuigendheid, het misbruik van zwakheid, de scrupules die me evenzeer afremmen als dat ze mijn verlangen aanwakkeren om ze te overwinnen. De film is niets anders dan een geheime confrontatie met deze vraagstukken.

Claes: U spreekt vaak over “het toeval programmeren”. Wat verstaat u onder “programmeren”?

“Programmeren” klinkt misschien wat sterk, maar laat ons zeggen dat het erom gaat de omstandigheden te scheppen waarin dingen voor de camera kunnen gebeuren, zodat de mensen die je komt filmen zich gedragen voelen, zodat ze zin krijgen om mee te dansen. Laat ons het een klimaat van vertrouwen noemen. Maar het blijft kwetsbaar, zeer onvoorspelbaar, en het vergt vindingrijkheid, het vermogen om het geweer van schouder te veranderen en voortdurend te improviseren. Het toeval programmeren is een oxymoron. Het is Jean Oury, de oprichter van La Borde, die deze uitdrukking heeft bedacht om te beschrijven wat ze daar doen: een soort inzetten op het onverwachte, een opvatting over de opvang van de bewoners die allerlei lagen en niveaus doorloopt en die zorgt voor een oneindige vermenigvuldiging van de omstandigheden die misschien ooit – wie weet? – de verschijning mogelijk maken van een woord, een opleving, een ontmoeting, al is het maar in de tussenruimtes, tussen twee deuren.

Grootaers: Dit begrip van improvisatie sluit aan bij iets wat u eerder al hebt vermeld: geen film maken “over” maar “met”. Wat betekent “met” hier?

Het betekent dat ik mijn films niet maak vanuit een overkoepelende kennis. Het betekent dat het onderwerp van de film zelf… de film is, de ontmoeting. Mijn films dienen geen didactisch doel. Ze zijn niet bedoeld om te onderwijzen, maar nodigen uit om een ervaring te delen. Mogelijk leer je er onderweg wel iets van, maar dat is niet het initiële doel, daar ben ik niet op uit. Ik doe in de aanloop zo min mogelijk onderzoek. Ik moet mijn honger voor de opnames behouden. Als ik er te veel over weet voordat ik begin, heb ik geen zin meer om de film te maken. De opnames zijn het moment waarop ik ergens binnensluip, de mensen ontmoet die er zijn, poog een stukje met hen mee te lopen om te zien of we elkaar iets te vertellen hebben, dingen gemeen hebben.

Anders gezegd, ik houd er niet van om “nuttig” te filmen, om een programma of een werkplan te moeten volgen. Bij fictie liggen de zaken anders, daar zijn er ingewikkelde organisatorische vereisten. Voor het type film dat ik maak, moet ik de film opbouwen tijdens de ontmoeting, vanuit wat ze teweegbrengt en niet vanuit een vooraf bestaand schema. In documentaires zijn de mooiste dingen vaak juist diegene die niet zijn uitgedacht. Dat geldt soms ook voor fictie. Plotseling is er een moment van genade. Er gebeurt iets dat niet was voorzien, alsof er nog iets bij komt. Je moet proberen je open te stellen en die momenten te omarmen.

Grootaers: Dit “met” verwijst naar een collectief, het werken “met” mensen. Maar kan het ook een “met” dingen zijn, met de materialiteit van wat je filmt? Een hand, een gezicht, een kleur, een bloempot… Is dat ook wat de titel La moindre des choses suggereert?

Ja, iets van die aard betekende La moindre des choses: aandacht voor lichamen, gezichten, gebaren, voorwerpen, kleinigheden. Een luide stem, een paar woorden, de wind, de regen, de stoelen, de bomen en dies meer. Het is pragmatisch, het is concreet. Je maakt geen film met grote ideeën, anders loop je het risico boven de dingen te staan.

La moindre des choses (Nicolas Philibert, 1997)

4. De opnames

Claes: U vat de opnames zonder a priori’s aan, maar tegelijkertijd getuigen uw films van een ongelooflijke vormelijke strakheid. Hoe slaagt u erin om tijdens de opnames het totaalbeeld voor ogen te houden? In La ville Louvre, bijvoorbeeld, zijn er scènes die u gewoon heeft geobserveerd en scènes waarin u hebt gevraagd om bepaalde gebaren of handelingen opnieuw te doen, een deur te openen, een wandeling te maken enzovoort. Hoe herkent u tijdens de opnames wat u nodig heeft?

Ik film instinctief, op gevoel, en improviseer dus veel. Ik heb geen werkplan, dat heb ik u al een beetje verteld. Ik weet zelden wat ik de volgende dag ga filmen. Het Louvre is een immense plek, je kunt er verdwalen. Op sommige dagen trokken we op avontuur, gingen een of andere vleugel of afdeling verkennen en kwamen we iets tegen dat ons interessant leek: een lijstenvergulder, een accrochage, een paar geluidstechnici die tests deden door schoten te lossen, medewerkers die tijdens hun pauze een potje petanque speelden… Ik duwde deuren open en stak mijn hoofd naar binnen: “Hallo, mogen we even komen kijken wat u aan het doen bent?” Er hijgde niemand in onze nek. We waren volkomen vrij. Ik heb waanzinnig veel geluk gehad. Ik denk niet dat dit nu nog mogelijk zou zijn.

Filmen betekent niet dat je zoveel mogelijk ruwe beelden moet verzamelen vanuit het idee “we zien later nog wel”. Ook al weet je niet meteen waar je heen gaat, naarmate de opnames vorderen krijg je meer overzicht, leg je verbanden, roept het ene idee het andere op, begin je een verhaal ineen te teken en te denken in opbouw- en montagetermen. Sommige sporen laat je onderweg vallen, andere laat je groeien. En dan pas kun je iemand vragen om een handeling uit te voeren – of opnieuw uit te voeren –, een route af te leggen of een voorwerp naar de opslag te brengen. Bon, we gaan die vrouw vragen of ze het goed vindt dat we haar tocht door de krochten van het Louvre filmen, en aangezien ze akkoord gaat, gaan we haar vragen of ze haar schoenen met hakken wil aantrekken, de schoenen die ze onlangs droeg, ja, want dat zal de scène iets interessants geven qua geluid.

Het komt dus voor dat ik iets “opnieuw laat doen” of een situatie uitlok, maar dat gebeurt niet zo vaak. Er zijn puristen die dat schandelijk vinden, maar dat kan me niets schelen. Natuurlijk hangt alles af van de context, van wat je “opnieuw wil laten doen”, wanneer, hoe en waarom. Soms herhalen situaties zich ook vanzelf, zonder dat je hoeft in te grijpen. De kinderen uit Être et avoir konden niet van de ene op de andere dag lezen. Als ik iets misliep, bood de werkelijkheid me een tweede kans.

Het feit dat je gefilmd wordt, verandert je gedrag. Sommigen zijn geïntimideerd door de camera, anderen raken erdoor opgewonden of krijgen er energie van. Vaak doen de gefilmde personen wat ze veronderstellen dat de filmmaker wil dat ze doen. Er is een impliciet element van zelfregie aanwezig. Mensen geven je dingen, blijken vindingrijk voor de camera zonder dat je ze ook maar iets hebt gezegd. De onderwijzer uit Être et avoir gedroeg zich in zijn klas precies zoals hij dacht dat hij dat voor de film moest doen. De conservator van de schilderijen in La ville Louvre draait plotseling om zijn as wanneer hij merkt dat hij gefilmd wordt, als een prima ballerina; de verhuizers loeren naar de camera. Er is een soort verstandhouding. Ze zijn blij dat ze gefilmd te worden en laten dat merken, ze spelen met ons mee.

Documentair filmen is dus niet alleen vastleggen wat er is, het is “wachten tot er iets gebeurt dat men heeft voorbereid of dat gebeurt zonder dat men het heeft voorbereid”, zei Comolli en hij voegde hieraan toe: “Het filmgeloof is een metafysische houding.”

Claes: In La ville Louvre heeft u met verschillende cameramensen gewerkt.

Na elkaar, niet tegelijkertijd. De eerste drie weken heb ik onafgebroken gefilmd. Daarna draaide ik nog maar één of twee dagen per week, maar omdat het vijf maanden duurde, waren de cameramensen niet altijd beschikbaar. In totaal heb ik met vijf verschillende cameramensen gewerkt. Ik heb een eerste week gedaan met Richard Copans, maar hij kon niet langer blijven, dus heb ik iemand gezocht om hem te vervangen, die op zijn beurt weer vervangen moest worden. Ze hadden niet allemaal dezelfde vaardigheden. Sommige dingen kon ik aan de ene wel voorstellen, maar aan de anderen niet: filmen met de camera op de schouder, bij zeer weinig licht… Ik heb gedaan wat ik kon, rekening houdend met ieders talenten. De constante factor was de lens. Ik heb de hele film met een 12 mm-lens gefilmd. Daarmee kon ik de grote ruimtes van het museum laten zien. Als ik een compacter shot wilde, gingen we dichterbij.

Grootaers: Wanneer heeft u besloten om zelf de camera ter hand te nemen?

Dat gebeurde door omstandigheden, tijdens de opnames van Un animal, des animaux. Frédéric [Labourasse], de cameraman met wie ik werkte, moest de set bijna van de ene op de andere dag verlaten. Ik dacht eerst aan iemand anders in zijn plaats, maar niemand in mijn omgeving was beschikbaar, dus wie dan wel? Bij documentaires moet je heel veel vertrouwen hebben om het camerawerk aan iemand anders over te laten. De cameraman voortdurend aanwijzingen in zijn oor moeten fluisteren in plaats van hem vrij te laten bewegen, wordt al snel ondraaglijk voor iedereen. Omdat ik met de rug tegen de muur stond, besloot ik het zelf te proberen. Ik schakelde een assistente in en begon zelf te filmen. Katell [Djian] regelde de scherpstelling en de belichting; ze had veel ervaring, dus ik kon gerust zijn – ze compenseerde mijn technische tekortkomingen.

Ik vond filmen meteen leuk, in die mate zelfs dat we voor de film erna [La moindre des choses] onze duojob hebben herhaald. In de context van La Borde leek het me belangrijk om de controle over het kader te behouden, de grens tussen beeld en buitenbeeld, zichtbaar en niet zichtbaar; om de verleiding te weerstaan om alles te tonen, want ik had het gevoel dat de film mogelijk juist in die weerstand gespeeld zou worden. Bovendien zou het vasthouden van de camera me helpen om op mensen af te stappen; het was een soort pantser. De camera zou me beschermen. Ik zou minder bang zijn. Sindsdien ben ik daar niet meer van afgeweken en ben ik blijven filmen. De camera stelt me in staat om dichter bij het gevaar te komen, bij de anderen bedoel ik..., om het onbekende tegemoet te treden.

Claes: Heeft u al een structuur in gedachten, ook al filmt u op intuïtieve wijze?

Voor La moindre des choses had ik een rode draad, namelijk de voorbereiding van de theatervoorstelling, maar ik voelde al snel dat ik ervan kon afwijken en dat het toegestaan was om andere situaties te filmen: de opbouw van de film was solide. Voor La maison de la radio heb ik gefilmd zonder ook maar enig idee van een structuur, maar ik voelde daartoe ook geen enkele behoefte. De plek is zo kenmerkend en wat ze daar doen zo herkenbaar, dat het op zich al een bindmiddel vormde. Anderzijds, zodra ik begon te monteren, had ik behoefte aan een soort raamwerk en heb ik de film de schijn gegeven van één dag en één nacht. Het was een wat simplistisch idee, maar dat deed er niet toe, het was niet het belangrijkste. Overigens houdt de film zich daar niet echt aan, hij wijkt soms af. Het is een kunstmatige, onwerkelijke dag, waarin ostentatief scènes gemengd zijn die in de winter, de lente en de zomer zijn opgenomen. In La ville Louvre heb ik dezelfde kunstgreep gebruikt. De film opent met een nachtelijke ronde en gaat over in de dag. Ook hier is het een kunstmatige constructie en dat werkt prima.

Interessanter in deze twee films is de manier waarop de scènes in elkaar overvloeien: zelden in samenhang met de inhoud of de gesproken woorden. Minder gericht op de woorden, op wat er gezegd wordt, dan op het geluid op zich. De klanken, de stemmen, de accenten, de intonaties. Vooral de montage van La maison de la radio heeft iets weg van een muzikale partituur.Être et avoir (Nicolas Philibert, 2002)

  • 1

    Nicolas Philibert, “Ik heb nooit beslist om documentarist te worden…,” in Wat heb ik hier te zoeken? 7 teksten van Nicolas Philibert (Brussel: Sabzian, 2026).

  • 2

    L’abécédaire de Gilles Deleuze (Pierre-André Boutang & Michel Pamart, 1995).

Beeld (1) uit La ville Louvre (Nicolas Philibert, 1990)
Beeld (2) uit Le pays des sourds (Nicolas Philibert, 1992)
Beeld (3) uit Un animal, des animaux (Nicolas Philibert, 1996)
Beeld (4) uit La moindre des choses (Nicolas Philibert, 1997)
Beeld (5) uit Être et avoir (Nicolas Philibert, 2002)

CONVERSATION
NL FR EN
In Passage, Sabzian invites film critics, authors, filmmakers and spectators to send a text or fragment on cinema that left a lasting impression.
Pour Passage, Sabzian demande à des critiques de cinéma, auteurs, cinéastes et spectateurs un texte ou un fragment qui les a marqués.
In Passage vraagt Sabzian filmcritici, auteurs, filmmakers en toeschouwers naar een tekst of een fragment dat ooit een blijvende indruk op hen achterliet.
The Prisma section is a series of short reflections on cinema. A Prisma always has the same length – exactly 2000 characters – and is accompanied by one image. It is a short-distance exercise, a miniature text in which one detail or element is refracted into the spectrum of a larger idea or observation.
La rubrique Prisma est une série de courtes réflexions sur le cinéma. Tous les Prisma ont la même longueur – exactement 2000 caractères – et sont accompagnés d'une seule image. Exercices à courte distance, les Prisma consistent en un texte miniature dans lequel un détail ou élément se détache du spectre d'une penséée ou observation plus large.
De Prisma-rubriek is een reeks korte reflecties over cinema. Een Prisma heeft altijd dezelfde lengte – precies 2000 tekens – en wordt begeleid door één beeld. Een Prisma is een oefening op de korte afstand, een miniatuurtekst waarin één detail of element in het spectrum van een grotere gedachte of observatie breekt.
Jacques Tati once said, “I want the film to start the moment you leave the cinema.” A film fixes itself in your movements and your way of looking at things. After a Chaplin film, you catch yourself doing clumsy jumps, after a Rohmer it’s always summer, and the ghost of Akerman undeniably haunts the kitchen. In this feature, a Sabzian editor takes a film outside and discovers cross-connections between cinema and life.
Jacques Tati once said, “I want the film to start the moment you leave the cinema.” A film fixes itself in your movements and your way of looking at things. After a Chaplin film, you catch yourself doing clumsy jumps, after a Rohmer it’s always summer, and the ghost of Akerman undeniably haunts the kitchen. In this feature, a Sabzian editor takes a film outside and discovers cross-connections between cinema and life.
Jacques Tati zei ooit: “Ik wil dat de film begint op het moment dat je de cinemazaal verlaat.” Een film zet zich vast in je bewegingen en je manier van kijken. Na een film van Chaplin betrap je jezelf op klungelige sprongen, na een Rohmer is het altijd zomer en de geest van Chantal Akerman waart onomstotelijk rond in de keuken. In deze rubriek neemt een Sabzian-redactielid een film mee naar buiten en ontwaart kruisverbindingen tussen cinema en leven.